Ayten Kordu’dan Dersim Tertelesi için kimyasal gaz önergesi: “Arşivler açılmalı, hakikat araştırılmalı”

DEM Parti Dersim Milletvekili Ayten Kordu, 1937-38 Dersim Tertelesi sırasında zehirli gaz veya kimyasal savaş maddelerinin kullanıldığına ilişkin iddiaların araştırılması için Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’a yazılı soru önergesi verdi. Kordu, Almanya’dan kimyasal maddeler ve gaz doldurma tesisatı satın alınmasına ilişkin belgelerin, askeri kayıtlar ve tanıklıklarla birlikte incelenmesini istedi.

DEM Parti Dersim Milletvekili Ayten Kordu, Dersim Tertelesi sırasında kimyasal savaş maddelerinin kullanıldığına ilişkin iddiaları TBMM gündemine taşıdı. Kordu, Anayasa’nın 98’inci ve TBMM İçtüzüğü’nün ilgili maddeleri uyarınca Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’ın yanıtlaması istemiyle verdiği önergede, devlet arşivlerindeki belgelerin kapsamlı biçimde incelenmesini talep etti.

Kordu, 1937-38 dönemini “Cumhuriyet tarihinin en ağır insan hakları meselelerinden biri” olarak nitelendirerek, askeri operasyonlar, kitlesel öldürmeler, zorunlu iskân ve sürgün uygulamalarının yanı sıra kimyasal gaz kullanıldığı yönündeki iddiaların da bütün boyutlarıyla araştırılması gerektiğini belirtti.

Gaz kullanıldığına ilişkin tanıklıklar

Önergede, Dersim’de mağaralara sığınan insanlara karşı gaz kullanıldığı yönündeki anlatımlara da yer verildi. Dönemin devlet bürokrasisinde görev yapan ve daha sonra Dışişleri Bakanlığı da yapan İhsan Sabri Çağlayangil’in 1986 yılında Kemal Kılıçdaroğlu’na verdiği röportajda bu yönde ifadeler kullandığı hatırlatıldı.

Kordu ayrıca Seyid Rıza’nın kızı Leyla’nın 17 Ağustos 1937 tarihinde Laçinan Deresi’nde yaşananlara ilişkin tanıklığında farklı silahlardan söz edildiğini ve son kullanılan silahın ardından öldürülen çocukların bedenlerinin “masmavi” olduğu yönündeki anlatımın bulunduğunu aktardı.

Milletvekili, bu tanıklıkların tek başına değerlendirilmesi yerine dönemin askeri belgeleri, operasyon raporları, tıbbi ve adli kayıtlar, mühimmat ve lojistik belgeleri ile devlet arşivleriyle karşılaştırılması gerektiğini vurguladı.

1937 tarihli gaz ve bomba kararı

Önergenin dikkat çektiği belgelerden biri 7 Ağustos 1937 tarihli İcra Vekilleri Heyeti kararı oldu. Kordu, bu kararda uçak bombalarında kullanılmak üzere yaklaşık 20 ton Chloracetophenon, İperit ve benzeri gaz ile bu maddelerin bombalara doldurulmasını sağlayacak otomatik tesisatın Almanya’dan satın alınmasının öngörüldüğünü belirtti.

Kordu ayrıca araştırmacılar Nesimi Aday ve Mahsuni Gül’ün Dersim Gazetesi’nde yayımlanan çalışmalarında ortaya koyduğu 20 Ağustos 1938 tarihli diplomatik belgeye işaret etti.

Söz konusu belgede, zehirli ve boğucu gazların yapımında kullanılacak bir “Gaz Doldurma Tesisatı”nın teminine ilişkin yazışmalar bulunduğu, Berlin Büyükelçiliği’nden alınan bilgi doğrultusunda Kiel’deki Hagenuk firmasıyla temas kurulmasının istendiği ve tesisat bedelinin kliring yoluyla ödenmesinin öngörüldüğü belirtildi.

Kordu, 1937 tarihli satın alma kararı ile 1938 tarihli diplomatik belgenin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savunarak, yalnızca kimyasal maddelerin değil, bunların askeri amaçlarla bombalara doldurulmasını sağlayacak teknik sistemin de temini için işlem yürütüldüğüne dikkat çekti.

Ancak bu malzemelerin Türkiye’ye ulaşıp ulaşmadığı, hangi kurum veya birliklere teslim edildiği, nerelerde depolandığı ve kullanılıp kullanılmadığının halen açıklığa kavuşturulmadığını belirtti.

Almanya’daki araştırma da önergeye girdi

Kordu, konunun Almanya boyutuna da dikkat çekti. 2019 yılında Almanya Federal Meclisi’ne taşınan bir soru önergesinde, Türkiye’deki arşiv belgelerine dayanılarak Almanya’dan kimyasal savaş maddeleri ve bunların kullanımına yönelik teknik donanım satın alındığı yönündeki iddiaların gündeme getirildiğini belirtti.

Önergede ayrıca Almanya Federal Meclisi Bilimsel Hizmetleri tarafından 22 Haziran 2026’da tamamlanan “Militäroperationen und Widerstand in Dersim 1937/38. Historische und völkerrechtliche Einordnung” başlıklı çalışmaya atıfta bulunuldu.

Kordu, söz konusu çalışmanın Dersim 1937-38 sürecini tarihsel ve uluslararası hukuk açısından ele aldığını ve Almanya’dan Türkiye’ye gerçekleştirilen askeri sevkiyatlar kapsamında zehirli gaz kullanımına yönelik silah ve savaş tekniği donanımına ilişkin değerlendirmeler içerdiğini belirtti.

“Bağımsız araştırma komisyonu kurulacak mı?”

Ayten Kordu, Cumhurbaşkanlığı’na yönelttiği altı soruda, Almanya’dan satın alındığı belirtilen kimyasal maddeler ve gaz doldurma tesisatına ilişkin belgelerin incelenip incelenmediğini sordu.

Kordu ayrıca Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı ve diğer devlet arşivlerinde bulunan satın alma, ödeme, sevkiyat, teslim, depolama ve askeri birliklere dağıtım belgelerinin araştırmacıların erişimine açılıp açılmayacağını gündeme getirdi.

Önergede, tarihçiler, hukukçular, kimyasal savaş konusunda uzman bilim insanları ve akademisyenlerden oluşacak bağımsız bir araştırma komisyonunun kurulup kurulmayacağı da soruldu.

Kordu, Dersim Tertelesi sırasında kullanılan mühimmat, uçak bombaları, kimyasal maddeler, lojistik sevkiyatlar ve askeri birliklerin hareketlerine ilişkin kayıtların bütünlüklü biçimde incelenmesini istedi.

“Dersim Hakikat ve Yüzleşme Araştırması başlatılacak mı?”

Önergenin son sorusu ise kapsamlı bir araştırma talebini içeriyor. Kordu, Türkiye ve Almanya arşivlerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi, kimyasal savaş maddelerinin satın alınması ve olası kullanımına ilişkin belgelerin araştırmacılara açılması, tarihsel tanıklıkların bilimsel yöntemlerle değerlendirilmesi ve elde edilen sonuçların kamuoyuyla paylaşılması amacıyla “Dersim Hakikat ve Yüzleşme Araştırması” başlatılıp başlatılmayacağını sordu.

Kordu, böyle bir çalışma yapılması halinde hangi kurum tarafından, hangi kapsamda ve hangi takvim içerisinde yürütüleceğinin de açıklanmasını istedi.

Milletvekili, önergesinin gerekçesinde Dersim 1937-38 dönemine ilişkin hakikatin ortaya çıkarılmasının yalnızca tarihsel bir araştırma konusu olmadığını; yaşamını yitirenlerin yakınlarının hakikate erişim hakkı, devletin tarihsel sorumluluğuyla yüzleşmesi, demokratikleşme ve toplumsal barış açısından da güncel bir sorumluluk olduğunu ifade etti.