Seyit Rıza’nın idamına ilişkin 6 orijinal fotoğraf kamuoyuna sunuldu

Berlin Freie Üniversitesi’nde akademisyen olan tarihçi Dr. Sedat Ulugana, 1937’de idam edilen Seyit Rıza ve arkadaşlarına ait olduğu belirtilen 6 orijinal fotoğrafı kamuoyuyla paylaştı. İlk kez Stêrk TV’de yayımlanan fotoğraflar, infazın hemen sonrasında çekildiği iddiasıyla tarihsel tartışmaları yeniden gündeme taşıdı.

1937-38 Dersim direnişinin önderlerinden Seyit Rıza ile arkadaşlarının idam edildikten hemen sonra çekildiği belirtilen 6 orijinal fotoğraf ilk kez kamuoyuna sunuldu. Berlin Freie Üniversitesi’nde akademisyen olan tarihçi Dr. Sedat Ulugana tarafından gün yüzüne çıkarılan fotoğraflar, Stêrk TV’de yayımlandı.

Ulugana, söz konusu karelerin 15 Kasım 1937’de Elazığ Buğday Meydanı’nda gerçekleştirilen infazların hemen ardından çekildiğini belirtti. Araştırmacıya göre, fotoğraflar bugüne kadar kamuoyuna ulaşan ilk doğrudan görsel kayıt niteliğini taşıyor.

Fotoğrafların geçmişine ilişkin değerlendirmelerinde Ulugana, dönemin tanıklarından İhsan Sabri Çağlayangil’in anılarına da atıfta bulundu. Çağlayangil, infaz sırasında “Macar Mustafa” lakaplı bir polis memurunun Seyit Rıza’nın darağacındaki fotoğraflarını çektiğini, bu fotoğrafların dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’nın yaveri aracılığıyla Mustafa Kemal Atatürk’e gösterildiğini öne sürmüştü. Çağlayangil’in aktardığına göre, Atatürk fotoğrafların olası sonuçlarını değerlendirerek negatifleriyle birlikte imha edilmesini istedi.

Ancak Ulugana, bu emre rağmen tüm negatiflerin yok edilmediğini savundu. Bu görüşüne dayanak olarak ise hukukçu Hıfzı Veldet Velidedeoğlu’nun anılarını gösterdi. Velidedeoğlu, 1940’lı yılların başında Tunceli Halkevi’nde Dersim idamlarına ait fotoğrafları gördüğünü kaleme almıştı. Ulugana, bu tanıklığın fotoğrafların en azından bir bölümünün korunmuş olabileceğine işaret ettiğini ifade etti.

Araştırmaya göre, bugüne kadar Seyit Rıza, oğlu ve diğer Dersimli aşiret reislerinin idamına ilişkin bilgiler büyük ölçüde mahkeme fotoğrafları, dönemin basın yayınları, tanık anlatımları ve sözlü tarih çalışmaları üzerinden aktarılıyordu. İnfaz anını ya da hemen sonrasını gösterdiği belirtilen görseller ise ilk kez kamuoyunun erişimine açılmış oldu.

Ulugana’nın paylaştığı fotoğrafların, “Real Photo Post Card” (RPPC) olarak bilinen ve doğrudan fotoğraf kâğıdına basılan altı ayrı karttan oluştuğu belirtildi. Araştırmacı, bu formatın dönemin “anı fotoğrafçılığı” uygulamalarının bir örneği olduğunu ifade etti.

Fotoğraflarda üç ayaklı ahşap darağaçları, beyaz idam gömlekleri içindeki cenazeler, infaz alanında sıralanmış asker ve jandarma birlikleri ile olayı izleyen sivil kalabalıklar görülüyor. Bazı karelerde taş bir kamu binası, bazılarında ise Buğday Meydanı’ndaki dükkânların arka plan olarak yer aldığı dikkat çekiyor. Ulugana, bu ayrıntıların infazların tek bir noktada değil, meydanın farklı bölümlerine kurulan sehpalar üzerinde gerçekleştirildiğine işaret ettiğini değerlendirdi.