“Seyit Rıza, Darağacındayken, Kendi Gözlerimle Gördüm”

DÜZGÜN POLAT VEROZ

Dersim 1937, 38 soykırımı ve Seyit Rıza’nın Erzincan’dan esir alınıp Elazığ’a getirilmesi ve mahkeme sürecine ilişkin dönemin gazetelerini incelerken dikkatimi çeken iki küçük haber olmuştu. Bu iki haber Seyit Rıza’nın mahkemesi sırasında binlerce kişinin toplandığına ilişkindi.

Bu haberler İhsan Sabri Çağlayangil’in anılarında dile getirdiği ”beyaz donlu altı bin doğulu” ifadeleriyle örtüşüyordu. Çağlayangil’in anılarında dile getirdiğini bir daha hatırlayalım: ‘’Seyit Rıza ve çevresi yakalandı. Mahkemeleri sürüyor. İşte bu sırada Atatürk Diyarbakır’daki Murat Suyu üzerinde yeni yapılan Singeç Köprüsü’nü açmaya gidecek, Elazığ’a gelecek. Karayoluyla Singeç Köprüsü’ne geçecek. Emniyet Genel Müdürü Şükrü Sökmensüer Bey bana diyor ki “Atatürk, Singeç Köprüsü’nü açmaya gidecek. Dersim harekatı bitti. Beyaz donlu altı bin doğulu Elazığ’a dolmuş. Atatürk’ten Seyit Rıza’nın hayatını bağışlamasını isteyecekler. Beyaz donluların Atatürk’ün karşısına çıkmalarına meydan vermeyelim.” Ve öyle de yapıyorlar.

Hem Çağlayangil’in anılarında dile getirdiği ”altı bin doğulu” hem de dönemin gazetelerinin verdiği haberlerde ”binlerce kişi” ifadelerini okuyunca, mutlaka Elazığ’da bu binlerce insandan hala hayatta olanların olduğunu düşünerek yakından tanıdığım ve Elazığ’da geniş bir çevresi olan sayın Hüseyin Gürgüze’nin yanına gittim. Kendisine; “Bildiğin gibi Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının bir ay süren Mahkemesi ve İdamı Elazığ’da gerçekleşti. Mutlaka bu sürece şahit olan yakından bilen birileri vardır. Varsa tanıdığın bildiğin kişiler onlarla görüşüp bilgi almak istiyorum” deyince. O da; “O kolay buluruz. Ne öğrenmek istiyorsun o süreci en yakından bilen canlı yaşayan Seyit Rıza’yı darağacında gören benim amcamdı. Bize çok anlatırdı. İstersen amcamın anlattıklarını sana anlatayım” deyince hemen cep telefonunun ses kaydını açtım ve kayıt altına aldım. 2023 yılının Aralık ayında yaptığım bu görüşmeyi sizler için hazırladım, iyi okumalar.

— Okuyucularımız için biraz kendinizi tanıtabilir misiniz?

— H. Gürgüze: Ben, Elazığ Palu Gökdere nahiyesi Gürgüze ailesinden Hüseyin Gürgüze. 1969’da Gökdere köyünde dünyaya geldim. Tabii çeşitli nedenlerden, zorunlu olarak Avrupa’ya bir göç başlayınca hepimiz genç olarak ya da öğrenci olarak göç etmeye başladık, geldik buralara. Uzun yıllardır burada yaşıyorum.

— Size kimler diyorlar, köyde nasıl tanınıyorsunuz?

-H. Gürgüze: Malé, Bon… Ben bunu Kürtçe, Zazaca söyleyeyim, Malé, Bon, key Ağon, key Hayon vane. Hem Ağalar hem Hayon diyorlar yani. Tabii ki dedelerimiz Süleyman Ağa,. O şey, Kemal’in askerleri bizim köye geldiği zaman, Gökdere nahiyesinde, bir de bizim köye bağlı Hor köyü var. Hor köyüne, bizden dedem Süleyman Ağa’yı, bir de Mala Mustafa Koç, ondan sonra Mala İbrahim vardı, İbrahim Halil diyorlardı. Üç taneyi bizim köyden alıyorlar. Benim dedem, o dönemde ayağında bir kurşun yemişti, ayağından sakattı. Bunu yolda bırakıyorlar, diyorlar bu zaten ölüdür. Mala Mustafa Koç ve Halil İbrahim’i alıp Hor köyüne gidip orada dört beş kişi daha onları da alıyorlar, samanlığa koyup samanlıkta yakıyorlar.

— Bu hangi yıl oluyor?

— H. Gürgüze: Bu 1925’ten sonra oluyor. Şeyh Said İsyanı’ndan sonra oluyor. Şeyh Said İsyanı. O zaman 25’ten sonra.

-O aldıkları beş altı kişiyle birlikte bunları katlediyorlar öyle mi?

-H. Gürgüze: Evet. Dedemi yolda bırakıyorlar, Mala Mustafa’yla İbrahim Halil’i götürüp Hor köyünde orada beş altı kişi daha onları da alıp samanlığa koyuyor, Devlet diri diri samanlığın içinde yakıyor. Sadece orada İbrahim Halil Kurtuluyor. Demek Allah canını almadı mı? O da cesetlerin altında kalıyor. Cesetler hepsi yanıyor, o da yarı yamalak orada canlı olarak çıkıyor. O zamanın tedavi şekli nasılsa, ne şekilde tedavi yapmışlarsa kurtuluyor, sonra tekrar bizim köye geliyor. Ha, uzun süre kaldıktan sonra vefat ediyor. Bizim oralarda direnişler hiç bitmemiş. Yani hemen hemen bu benim tam bilindiğim kadarıyla Dersim 38’e kadar hatta onunla beraber devam etmiş. Öncesinde Ermeniler de vardı biliyorsun. Ermenileri zaten birebir hepsini hemen hemen o dönemde katlettiler, öldürdüler. Kalan bizimkiler kaldı.

Tabii, o dönem hep direnişte olmuşlar. Önce Koçgiri Hareketi vardı, sonra 1925  ve  38’e kadar zaten hareketler devam ediyor. Yadin Begon dediğimiz, Yado var, Yado’nun hanımı Telli Hanım var. O dönemde tabii ki Yado şey, Yayladerde, Bingöl’ün Yayladereorada savaştığı zaman Yado’yla bizim köyden üç tane adamı vardı. Gerilla tarzı savaşı veriyorlar. Bizim orada Kanîyê Yado dedikleri bir çeşme var. Orada Yado, kaç gün savaşıyor. Devlet Yado’dan o çeşmeyi alamadı. Ve oranın ismini Yado Çeşmesi koyuyorlar. Biz Kaniyê Yado diyoruz. O isim oradan geliyor. Çok cesur bir silahşörmüş hanımı Telli hanım da öyle.

-1925 Şeyh Said direnişinde yer alıyor değil mi?

-H. Gürgüze: Tabii direnişte yer alıyor. Hem de aktif yer alıyor. Bu Hüseyik var, orayı aldıklarında Şeyh Şerif’i oraya ilçe kaymakamı olarak atamışlar. Sonra direniş ihanete uğrayıp bastırılınca, biliyorsun Binbaşı Kasım’ın ihaneti var. Yado Suriye’ye geçiyor. Şeyh Said’in kardeşi onlar da Suriye’ye geçiyor. Yado bizim orada BıneXet’ye gidiyor, BıneXet o taraftan sonra Şam o tarafa gidiyor. Hatta Hoybun Antlaşması’na da katılıyor Yado. Hoybun Antlaşması’na katıldığı zaman Seyit Rıza ve Şeyh Said’e bağlı kalarak bu mücadeleye devam etmiş. Geri gelmiş Ama çoğu bilmemiş, Yadîn Begon çok cesurdu. Aynı Şeyh Said ve Seyit Rıza’nın verdiği bir mücadeleyi verdi. o da Kird, biz diyoruz Ma Kird, (Oda Kürt, biz diyoruz biz Kürdüz). Oradan hatta diyorlar Yado, oradaki antlaşmayı alıp Karakoçan’a, getirmiş. Karakoçan’a getirdiği zaman diyorlar atın kamçısı var deriden, onun içine yerleştirerek getirmiş.

— Nereden getiriyor?

— H. Gürgüze: Hoybun’dan, Hoybun’dan oraya getirmişler diyor. Amcam diyordu, “Yado’nun verdiği mücadele Şeyh Said ve Seyit Rıza’nın mücadelesidir.”

— Yado kimdir, kimlerdendir?

— H. Gürgüze: Yado Bingöllüydü. Kürt davasına bağlı onun için mücadele eden bir kahraman. Kimlerden olduğu konusuna gelince, Emin olmamakla birlikte Çolik’lidir diyoruz. Çolik’tendir. Bizim köye sürekli gelirdi. Hatta hatta tek başına gidiyor bir yerden yedi tane askeri karakoldan alıp getirip götürüyor, silahlarını alıyor, bir daha götürüyor.  Öyle cesurdu.

Yado bizim köye geldiği zaman bizim Mala Mustafa o zaman daha önce dedim ya Hor’a götürmüşler hani samanlığın içine götürüp yakmışlardı. Yado bizim köye sık sık gelip giderdi. Yado bizim köy, 369* nahiye olduğu için karakol vardı. Yado diyor ki, “Ben bu akşam karakolu teslim alacağım.” Mala Mustafa Koç diyor ki, bizde iki tane Mala Mustafa Koç var, biri vefat etmişti, diğeri de bu son dönemde vefat etti, ikisi de amcam. Dedi ki, “Yado tamam da sen şimdi gidip köyden vurdun. Bunları da beraber getirip böyle koyacaksın.” diyor, “Hepsini rehin alırsın ama” diyor, “sonra Kemal’in askeri geldiği zaman” diyor, “hepimiz ayak altında gideriz.” ve bırakmıyor. Yado devlete söylüyor; “Siz de benimle başa çıkamazsınız.” Ama ne yazık ki Yado da Kürtlerin ihanetiyle beraber Yado öyle bir öldürüldü ki ceset de yok, mezar da yok.

— Nerede öldürdüler?

— H. Gürgüze: Bazıları diyor, Bingöl’e giderken Bingöl’de bir köyde yemek yemeye giderken diyor, gece orada pusuya düşürmüşler. Bazıları da diyor o Diyarbakır üçgeninde çatışmaya girerken orada diyor vurulmuş diyor Kürtler tarafından yine vurulmuş, hatta diyor kafası da kesilip götürülmüş devlete teslim etmişler.

Tabi Yado’dan sonrada bizim oralarda direniş hiç bitmedi Meho İbo var, Huso var bunlarda çok cesur yiğit savaşçılarmış. Devlet bunları tuzağa düşürüp öldürmek için eşlerini esir alıyor. Meho İbo eşi Sare’dir. Şimdi orada Cemal Elçi diye biri var. Bunlar aslen Ağrılılar, beş altı dil biliyor. Devletle çalışıyor ihanet ediyor. Devlet bunun yanına gidiyor buna diyor; “Biz Meho İbo onları nasıl yakalarız veya öldürürüz.” İşte, bu da devlete diyor ki; “Eşlerin esir alın onlara haber gönderin gelmezseniz karılarınız öldürürüz, böyle böyle yaparız deyince, onlar gelir teslim olur.

Başka siz onlarla baş edemezsiniz.” Bu fikri devlete o veriyor. Meho İbo’yu öyle tuzağa düşürüp bu Murat ırmağının Bingöl’e bizim orada gelip daraldığı bir yer var. Gurbetelli Eersöz onların köyü var orada Akbulut köyü, orada Meho İbo’yu öldürüyorlar. Karısı Sare kendisini tam orada askerlerin elinden suya artıyor. Orada bir değirmen var. Meho İbo’nun mezarı oradadır. Bu Cemal Elçi sora oraları terk edip gidiyor. Aradan Eli (50) yıl geçtikten sonra dönüyor, artık geçmişte yaptığı ihanetten pişmanlık duyuyor, geliyor tam Sare’nin kendini suya attığı yerde oda kendini suya atıyor.

-Verdiğiniz bilgiler çok önemli. Buradan şunu anlıyoruz merkezi düzeyde direniş ve isyanlar olduğu kadar lokal düzeyde küçük, hatta kişilerin verdiği direniş ve mücadeleler hiç bitmemiş.

-H. Gürgüze: Tabi, tabi. Yadîn Begon buna örnektir, Meho İbo, yine Huso buna örnektir. Sonra Yado’nun oğlu Çerkes de babası gibi mücadeleye devam etti. Ancam çok anlatırdı. Amcam “Yado Paşa” derdi. Onun oğlu Çerkes diyor, “Onu da, biz gördük. Çerkes, Sivas Cezaevi’ndeyken, İsmet İnönü geliyor, oraya. “Yado Paşa’nın oğlu Çerkes, orada cezaevindeymiş hiçbir zaman Kürt kıyafetlerinden vazgeçmedi. Hep onunla içeride gezerdi, diğerlerinin tipik cezaevi elbisesi vardı.”

“İsmet İnönü, teftişe geldiği zaman,” oradan dışarı çıkanlar bize anlattı,” diyor. Biz olaya şahidiz: İsmet Paşa dama çıktı, tüm o gençler orada sabah içtimadalar, orada içtimada koşarken ‘Yaşa yaşa Kemal Paşa’ diyor hep söylüyorlar. Ama bir kişi onlardan ayrı Kürt kıyafetliydi.” İsmet Paşa, diyor, “‘Bu kimdir?'” “Bu Yado’nun oğludur, Çerkes” diyorlar. “O Kürt giyimli olan çocuk, onu içlerinden alın,” diyor.

Millet diyor ki “Yaşa yaşa Kemal Paşa”, o da bağırıyor diyor “Yaşa yaşa Yado Paşa!” Onu amcam bize hep anlatırdı, öyle hem gözleri doluyordu hem anlatıyordu. Bunu ben kısa anlatıyorum. Dedi ki: “O akşam Yado’nun oğlunu oradan aldıktan sonra, o akşam onu da orada idam ediyorlar.”

-Amcanızın çok önemli bir şahitliği olmuş. Sanırsam Seyit Rıza’yı dar ağacında görüyor. Buna ilişkin neler anlatıyordu?

-H. Gürgüze: Benim Amcam, biz daha küçükken yani, anlayacak tarzda bize, anlatıyordu. Belki yüzlerce defa anlatmıştı.

-Amcanızın ismi neydi?

-H. Gürgüze: Şükrü Gürgüze. Şükrü Süleymon Mıstê Ağoy diyorlar. Sonra Gürgüze soyadını alıyor. Gürgüze sonra alıyoruz tabii. 1937-38 döneminde amcam gençtir. Diyordu; “Biz o koşullara göre, gün vardı dağda kalıyorduk, gün vardı köyde kalıyorduk, gün vardı geceyi de dağda geçiriyorduk. Çünkü öyle bir durumdu ki yani güvence yoktu. Biz duyuyorduk Dersim’de Seyit Rıza… isyana başlamış. Amcam şunu da söylerdi, diyordu bu Atatürk’ü Dersim’de vurmuşlar orada yaralanmış, yara almış.

-Bununla ilgili bazı iddialar var. Ne zaman vurulduğuna ilişkin bir şey anlatır mıydı. Nerede vurulmuş?

-H. Gürgüze: İnan ki tam hatırlamıyorum belki de anlatmıştır ama ben unutmuşumdur. Ama Dersim’de vurulduğunu söylerdi.

-Anladım Seyit Rıza’nın mahkeme ve idam edilmesine ilişkin neler anlatırdı?

-H. Gürgüze: Evet, diyordu; “Bir süre sonra biz duyduk Seyit Rıza yakalanmış. Elazığ’a getirmişler.’’ Bu haberi, köyde duyuyorlar. Yayan, tabii yayılıyor. Artık o zaman telefon yok, bir şey yok, elçi diyelim. Ondan ona, ondan ona, ondan ona. Yani bunlar diyorlar ki, “O zaman biz de Elazığ’a gidelim. “Elazığ, bizim Gökdere köyüne 125 kilometre. O üçgende bir köy. Palu’yu geçiyorsun; Genç’le Bingöl, Diyarbakır, Tunceli üçgenine düşüyor. Her tarafa 30 kilometre, 40 kilometre ama Elazığ’a 125 kilometre. Elazığ’a gidiyorlar.

— Kaç kişiler?

— H. Gürgüze: İnan ki dedi, biz bir grup olarak geldik. Beş arkadaş yürüye yürüye Elazığ’a geldik. Elazığ’ın giriş çıkışları kapalıdır. Bizi içeri almadılar. İçeri almayınca biz Elazığ’ın dışında kaldık. Diyelim şimdiki Yurtbaşı, Kesirik, orada kaldık, sabahladık orada. Diğer gün, Biz Elazığ şehir merkezine geldiğimiz, tabii kontrol noktaları var. Askerler başlarında miğferler. Elazığ merkezi çok kalabalık her yerden insanlar gelmiş. Bu Buğday Meydanı şimdi Cami yapmışlar onun bulunduğu alan, orası boş bir meydandı, Buğday Meydanı diyorlardı. Çoğu dışarıda, mesela buğdaydır, alışveriştir falan orada yapıyorlardı. O gün biz kimi sokakta yattı, kimi dışarıda yattı, kimi gitti evlerinde yattı, Biz şahsi olarak biz dışarıda kaldık, epey insan vardı, diğer gün oldu sabah duyduk Seyit Rıza’yı idam etmişler. Biz gittik Seyit Rıza, darağacındayken, asılıyken ben kendim gördüm, yanında bir kaç kişi daha vardı. Kendi gözlerimle gördüm” dedi.

-Bununla ilgili bilgi neredeyse yok sözlü anlatımda. Y ada gizli tutuldu. Sanki gece asılmışlar ve sonra darağacından indirip götürmüşler. Ama amcanızın anlattıklarından anlaşılıyor ki sabaha kadar dar ağacında bırakıp teşhir etmişler

-H. Gürgüze: Tabi tabi amcam; “Seyit Rıza’yı kendi gözlerimle gördüm. Artık sizin sonunuzda böylemi olacak mı demek istediler artık neyse orada biz gördük, korktuk, korkmakla beraber o saatten sonra yapılacak bir şey kalmadı, dedik. Bir karmaşa oldu. Çelik miğferli olan askerler vardı, Bütün silahların ucuna, süngüler takılıydı, onlar da bize saldırdı, olaylar oldu. Bayağı bir karmaşa çıktı.

-Seyit Rıza’nın mahkeme sürecine ilişkin haber yapan dönemin gazeteleri de sizin amcanızın anlattığı bilgilerle uyuşan haberler yapmış. “Binlerce kişi toplanmıştı..’’. ‘’çok kalabalıktı….’’ vb diye haberler yapmışlar.

-H. Gürgüze: Doğrudur, Hatta şunu da söylüyordu: “Asılanların içinde Seyit Rıza’nın oğlu olduğunu bilmiyorduk Sonra biz duyduk; “Dediler Seyit Rıza’nın oğlunu da, asmışlar,” bunu da duyunca tekrar bir karmaşa yaptık,” dedi. “Askerler yine bize müdahale etti, o şekil, bizi uzaklaştırdılar.” Ayrıca amcam; “İki kişiyi de götürüp Devlet hastanesi yolunda orada idam etmişler ama biz onları görmedik” diyordu. Artık orada nerde idam etmişlerse “hastane yolu” diyordu.

Amcam hiçbir zaman Atatürk demezdi. Şey diyordu  “O kafir” diyordu, “o zalim” diyordu. Atatürk için, İsmini vermezdi. Öyle bir cümle kullanırdı. “ONUN KALEMİYLE OLDU, O YAPTI” diyordu.

-Amcanız  ne zaman vefat etti?

-H. Gürgüze: Amcam 1997 yılında 95 yaşında vefat etti. Ma Kird’i, diyordu biz Kird’iz diyordu. bizim bu bölgeden Dersim’e kadar Kırd derdi. Tabii diyordu “İnşallah bir gün gelir. Bizim de vatanımız olur. Biz görmedik, Seyit Rıza gibi” diyordu inşallah torunlar görür. Torunlar görmez, çocukları görür. Bunu her zaman söylüyordu.

-Son olarak bir şey daha sormak istiyorum. Seyit Rıza ve Şeyh Said’in görüştüklerine ilişkin anlatılan bir hikaye var. Hani kestiği eti yememiş  filan, amcanızın buna ilişkin sizin anlatımı var mıydı.

-H. Gürgüze: Görüşmeleri olmuş. Görüşmüşler o yemek, et kesme olayına ilişkin amcamdan bir şey hiç duymadım anlatmadı. Bizim oralarda buna ilişkin büyüklerimiz eskiden de bir şey anlatılmazdı. Bu olayı sonradan duyduk. Görüşmeye gelince, birkaç kez görüşmüşler. Amcam anlattığı kadarıyla Hüseynik köyünden olmuş  görüşme. Hüseynik mahallesi o zaman Elazığ’ın köyüydü, Harput’un tam altında. Derdi ki: “Şeyh Said ile Seyit Rıza Hüseynik’te orada, hep görüşürlerdi, hem de bir defa değil, iki defa değil, orada çok zaman görüştüler.” Hatta hatta Palu’da da görüştüklerini anlatmıştı.

-Bu güzel bilgiler için size çok teşekkür ederim. Birçok insanın ilk kez duyacağı öğreneceği bilgiler verdiniz. Teşekkürler.

-H. Gürgüze: Ben teşekkür ederim. Keşke amcam hayata olduğu dönemde anlattıklarını kayıt altına asydık. Benim aktardıklarım kısa şeyler. Amcam çok şeyler anlatırdı. Tabi bizler o zaman düşünmedik oda bizim hatamız oldu.