Ben Dersimliyim

15 Kasım… Seyid Rıza ve arkadaşlarının idam edilişinin yıldönümünde…

Ben Dersim’in hangi acısının nerede başlayıp nerede bittiğini hiç öğrenemedim. Çünkü bu topraklarda acının bir başlangıç tarihi olsa da bir bitişi olmadı. Her kuşak, kendisinden öncekilerin yarım kalmış hikâyelerini devraldı. 15 Kasım, bu bitmeyen hikâyenin en karanlık sayfalarından biri olarak hafızamızda yerini aldı.

O gün Seyid Rıza ve arkadaşları darağacına götürüldü. Bir halkın hafızasına yalnızca bir idamın değil, tarifsiz bir acının, yarım bırakılmış hayatların ve kuşaklar boyunca taşınacak bir yasın gölgesi düştü.

Ben Dersimliyim. Bu tarihi yalnızca kitaplardan, belgelerden, anlatılardan öğrenmedim. Dersim’in dağlarında dolaşan rüzgârdan, anaların suskunluğundan, yaşlıların yarım bıraktığı cümlelerden, çocukluğumdan beri içimde yankılanan ağıtlardan ve klamlardan öğrendim.

Ferhat Tunç olarak sesimi ilk duyurduğum yıllardan itibaren dilime aldığım ağıtların önemli bir bölümü işte bu acılı tarihe aitti. Çünkü benim için müzik hiçbir zaman yalnızca bir ezgi, bir sahne ya da bir ses meselesi olmadı. Müzik, bazen söylenemeyenlerin dili, bazen susturulmak istenenlerin hafızası, bazen de kaybettiklerimize karşı tutulmuş bir yasın ifadesiydi.

Belki de bu yüzden Dersim’in ağıtlarını söylerken hiçbir zaman yalnızca geçmişi anlatmadım. O ağıtların içinde kendi çocukluğumu, anaların gözyaşlarını, yarım kalmış hayatları ve bir türlü dinmeyen bir halkın acısını da taşıdım. Her klamda biraz daha anladım ki bazı sesler insana ait değildir yalnızca; bir halkın hafızasına emanettir.

Seyid Rıza’nın idamına ilişkin anlatılan en ağır sahnelerden biri de oğlu Resik Hüseyin’le yaşadığı son karşılaşmadır. Dersim’in hafızasında yer eden anlatıya göre Seyid Rıza, oğlunun ölümünü görmemek için kendisinin önce idam edilmesini istemişti. Ancak bu isteği kabul edilmedi ve oğlunun darağacına götürülüşüne tanıklık etmek zorunda bırakıldı.

Bir babanın evladının ölümünü seyretmeye mahkûm edilmesi…

Bu sahneyi düşündüğümde insanın yüreği de sözü de düğümleniyor. Bir babanın gözleri önünde evladının hayatına son verilmesi, yalnızca bir insanın değil, insanlığın da sınandığı bir andır. Dersim’in ağıtlarına sinen tarifsiz acının kaynaklarından birini belki de burada aramak gerekir.

Çünkü bazı acılar anlatılmaz; insanın içine yerleşir. Bir çocuğun belleğine, bir annenin gözlerine, yaşlıların suskunluğuna, bir halkın diline ve ağıdına siner. Zaman geçer ama o acı, başka seslerle, başka hayatlarla kendisini yeniden hatırlatır.

Seyid Rıza’nın son sözleri olarak kuşaktan kuşağa aktarılan o haykırış, bugün de Dersim’in hafızasında yankılanıyor:

“Evladı Kerbelayız, bê gunayız. Ayıptır, zulümdür, cinayettir!”

Aradan yıllar geçti. Kuşaklar değişti, dünya değişti. Ama Dersim’in soruları hâlâ yerinde duruyor. Kayıplarının akıbetini, yaşananların hakikatini, geçmişiyle yüzleşmeyi ve hafızasının tanınmasını bekleyen bir tarih var karşımızda.

Bizim için hatırlamak, geçmişte yaşamaya mahkûm olmak değildir. Unutmaya karşı insan kalma çabasıdır. Geçmişin acısını geleceğin vicdanına taşımaktır. Çünkü yüzleşilmeyen tarih, yalnızca geçmişte kalmaz; bugünün vicdanında da yaşamaya devam eder.

Dersim’in dağları hâlâ orada. Munzur kendi yatağında akıyor. Rüzgâr vadilerden geçerken eski bir klamın sözlerini taşıyor sanki. Biz de o klamların içinde kaybettiklerimizin sesini arıyoruz. Belki de bu yüzden Dersim’de hiçbir ağıt yalnızca geçmişe yakılmaz; her ağıt, geleceğe bırakılmış bir hafıza emanetidir.

15 Kasım’da başımızı eğdiğimiz yer yalnızca bir darağacı, bir mezar ya da bir yas günü değildir. Bir halkın yarım bırakılmış hikâyesidir. O hikâye, bütün acıları ve cevapsız sorularıyla hâlâ tamamlanmayı bekliyor.

Seyid Rıza’yı ve onunla birlikte idam edilen arkadaşlarını saygıyla anıyorum.

Bizim payımıza düşen, onların ardından yakılmış ağıtları seslendirmek, susturulmak istenen bir hafızanın sesini yıllar boyunca taşımak oldu. Ben de sanatımın bütün imkânlarıyla bu hafızaya tanıklık etmeye çalıştım. Çünkü biliyorum ki bir halkın acısını unutmasına karşı söylenen her klam, aynı zamanda onun varlığına, diline ve hafızasına sahip çıkmaktır.

Bugün de aynı yerden bakıyorum tarihe. Munzur’un akışında, Dersim’in dağlarında, anaların dilinde saklı klamlarda o büyük acının izlerini duyuyorum.

Ben Dersimliyim.

Bu geçmiş benim hafızam, bu ağıt benim sesim, bu topraklar benim hikâyem.

Ve inanıyorum ki bir gün Dersim, bütün kayıplarıyla, bütün acılarıyla ve bütün hakikatleriyle yüzleşecek. O gün, yıllardır susturulmuş sesler yeniden duyulacak, yarım bırakılmış hikâyeler kendi sözünü bulacak.

Çünkü Dersim’in hikâyesi henüz bitmedi.
Ve biz, o hikâyenin hafızasını taşımaya devam edeceğiz.