Dersim Tertelesi: Bir Halkın Acısı, Bir Toplumun Sorumluluğu

 

Zygmunt Bauman, Holokost’u yalnızca tarihin karanlık bir döneminde yaşanmış, insanlık dışı bir rejimin işlediği korkunç bir suç olarak görmenin asıl meseleyi anlamamak olduğunu söyler. Ona göre Holokost, geçmişin duvarına asılmış bir trajedi tablosu değil; modern toplumun işleyişine, devletin örgütlenme biçimine, bürokrasiye, itaate ve ahlaki sorumluluğa açılan bir penceredir. Bu pencereden bakmak, yalnızca geçmişte işlenen suçları değil, onları mümkün kılan toplumsal ve siyasal mekanizmaları da görmeyi gerektirir. Bu bağlamda özellikle mağdurun yaşadıkları karşısında toplumsal kayıtsızlığa dikkat çeker.

1937-38’de Dersim’de yaşananlara da böyle bakmak zorundayız. Dersim, yalnızca belirli bir coğrafyada bir halkın başına gelmiş tarihsel bir felaket değildir. Devletin bir toplumu nasıl hedef hâline getirebildiğini, farklılığın nasıl güvenlik tehdidi olarak kodlandığını ve bir kimliğin nasıl ortadan kaldırılması gereken bir sorun olarak tanımlandığını gösteren tarihsel bir deneyimdir. Üstelik bu deneyim, Anadolu’da farklı topluluklara yönelen daha geniş bir sürecin parçasıdır. Ermeni ve Süryani soykırımlarıyla başlayan, Kürtlere yönelik Koçgiri, Zilan, Sason ve Dersim gibi örneklerde farklı biçimlerde ortaya çıkan bu süreç, ulus-devlet inşasının homojenleştirme ve demografik mühendislik politikalarıyla ilişkilidir. Rumların zorunlu mübadelesi ve yerinden edilmeleri de bu tarihsel bağlamın farklı bir boyutudur.

Devletin sorumluluğuna karşın suçu kişiselleştirme

Bu kapsamda Bauman’ın önemli tespitlerinden biri de, büyük suçların yalnızca nefret, fanatizm veya birkaç kötü insanın iradesiyle açıklanamayacağıdır. Bu yaklaşım, Tertele’nin sorumluluğunu kişilere indirgeyen anlayışlara da bir cevap niteliğindedir. Nitekim kimi Dersimliler de dâhil olmak üzere bazı çevreler sorumluluğu İnönü-Bayar ikilisi üzerinden tartışırken Mustafa Kemal’i bu sürecin dışında, hatta bihaber konumda değerlendirmektedir. Bayar’ı sorumlu görenler günümüzde AKP’yi de içine alan bir siyasal sorumluluk yelpazesi açarken, İnönü’yü öne çıkaranlar CHP’yi sorumlu tutmaktadır. 

Oysa soykırım gibi ağır bir tarihsel suç, birkaç kişinin kişisel tasarrufuna indirgenerek açıklanamaz. Böyle bir yaklaşım, devletin kurumsal yapısını, siyasal iradeyi ve suçu mümkün kılan mekanizmaları görünmezleştirir.

Dersim Tertelesi’ni anlamak için devletin homojen toplum yaratma arzusunu, farklı kimlikleri tehdit olarak görmesini, merkezî otoritenin toplumsal denetimini genişletmesini ve güvenlik söylemiyle şiddeti meşrulaştırmasını sorgulamak gerekir. Üstelik Dersim’de yaşananlar fiziksel şiddetle sınırlı kalmamış; sürgünler, zorunlu iskân, ailelerin parçalanması, çocukların ailelerinden koparılması ve kültürel hafızanın kesintiye uğratılmasıyla sonraki kuşakları da etkilemiştir. Bugün de farklı biçimlerde sürdürülen dil, inanç ve kimlik üzerindeki baskılar, bu meselenin yalnızca geçmişe ait olmadığını göstermektedir.

Toplumsal kayıtsızlık ve ahlaki sorumluluk

Bir başka önemli mesele de sessizliktir. Bauman, failler kadar suçu mümkün kılan kayıtsızlığın ve ahlaki mesafenin de üzerinde durur. Bir toplumun uğradığı zulmün diğerleri tarafından yalnızca başkasının acısı olarak görülmesi, adaletsizliğin sürekliliğine zemin hazırlar. Dersim’i yalnızca Dersimlilerin meselesi olarak görmek de böyle bir mesafe üretmaktedir. Oysa bu tarihsel yıkım, başta Alevi toplumunun olmak üzere bütün toplumun vicdani ve siyasal sorumluluğunu ilgilendirir.

Bu bağlamda Alevi toplumunda ve onu temsil etme iddiasındaki kurumlarda görülen sahiplenme eksikliği ayrıca sorgulanması gereken ciddi bir kayıtsızlık örneğidir. Dersim anmalarının çoğunlukla sınırlı çevrelerin çabasıyla yürütülmesi, CemEvleri’nin ve Alevi kurumlarının bu acıyı ortak bir toplumsal sorumluluk olarak yeterince sahiplenmemesi ciddi bir sorundur. Kaldı ki mesele yalnızca anmalara katılmak da değil, Dersim’in, Alevi toplumunun ortak tarih bilincindeki yeridir.

Dersim kırımı, ulus devlet aklı ve Kerbela

Diğer yandan, kimi Dersimli ve Alevi örgütlerinin Dersim’i ulus-devlet aklının ve toplumsal mühendislik politikalarının sonucu olarak değerlendirmek yerine, Kerbela’dan bu yana süregelen değişmez bir kaderin parçası gibi sunmaları da kabul edilemez. Elbette Kerbela, Alevi toplumunun kolektif hafızasında zulmün ve mazlumiyetin en derin simgelerinden biridir. Ancak Kerbela ile Dersim’i aynı tarihsel ve siyasal kapsamda değerlendirmek mümkün değildir. Kerbela, Alevi inancının temel tarihsel travmasıdır; Dersim ise modern ulus-devletin inşa sürecinde belirli siyasal kararlar, güvenlik politikaları ve toplumsal mühendislik anlayışıyla gerçekleşmiş güncel bir yıkımdır. Dersim’i değişmez bir kader anlatısına yerleştirmek, onun özgül nedenlerini ve sorumlularını görünmez kılar. Oysa Dersim bir mukadderat değil, sorgulanması ve hesaplaşılması gereken tarihsel ve siyasal bir soykırım suçudur.

Bauman’ın penceresinden baktığımızda Dersim bize yalnızca ne yaşandığını değil, böyle bir felaketin nasıl mümkün olabildiğini de sorar. Bu soru geçmişe ait değildir. Devletin sınırları, toplumsal itaat, farklılıklarla kurulan ilişki ve başkasının acısı karşısındaki ahlaki sorumluluk bugün de aynı önemdedir.

Sessizlikten suça iştirake

Kuşkusuz toplumsal kayıtsızlığın ve suça ortak olmanın en yakıcı tarihsel örneklerinden biri Ermeni Soykırımı’dır. Bir milyonu aşkın Ermeni, farklı coğrafyalardan tehcir adı altında ölüm yolculuğuna çıkarılmış; kitlesel şiddet, toplumsal kayıtsızlık ve kimi kesimlerin doğrudan ya da dolaylı iştirakiyle büyük bir kıyıma maruz bırakılmıştır. Bu tarihsel deneyim, bir felaketin yalnızca onu planlayan ve uygulayanların değil, ona seyirci kalanların, sessizliğini koruyanların ve çeşitli biçimlerde iştirak edenlerin de sorumluluğu üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Dolayısıyla Dersim’i anmak, yalnızca Tertele’de yitirdiklerimizi anmak değildir; benzer felaketleri mümkün kılan zihniyete karşı durmaktır. Bu, yalnızca mağdur toplumun değil, başta Kürtler ve Aleviler olmak üzere çok daha geniş kesimlerin sorumluluğudur. Çünkü Dersim, tarihin duvarında asılı bir resim değil, bugünü ve geleceği görmemizi sağlayan bir penceredir. Dolayısıyla yüzleşilmesi gereken bir hakikat sorunudur.

Gerçek bir yüzleşme, tarihsel sürekliliği görmek ve onu yeniden üreten zihniyet, kurumlar ve toplumsal kayıtsızlıkla hesaplaşmakla mümkündür.