Türkiye ve Kürt coğrafyasında özellikle AKP döneminde derinleşen ekolojik yıkımın boyutu her geçen gün ağırlaşıyor. Neredeyse delinmedik dağ, talan edilmedik ova, kirletilmedik su kaynağı kalmazken; yeni enerji, maden ve baraj projeleri için her gün yeni ruhsatlar veriliyor. Tarih, doğa, kültür, biyoçeşitlilik, inanç alanları, meralar, tarım arazileri, ormanlar ve su kaynakları büyük bir dönüşüm baskısıyla karşı karşıya bırakılıyor. Yok edilen yalnızca doğa değil, halkların yaşam alanları ve toplumsal hafızası da oluyor.
Projelerin önemli bir kısmı iktidara yakın şirket ve gruplara verilirken, buna karşı çıkan ekoloji örgütleri ve yerel halk baskıyla karşılaşıyor. Yaşam alanlarını korumak için direnen yurttaşlar hakkında davalar açılıyor, gözaltılar ve tutuklamalar yaşanıyor. Bunun son örneklerinden biri Akbelen direnişçisi Esra Işık’ın tutuklanması oldu.
Ekoloji hareketlerine göre, Kürt coğrafyasında yürütülen projeler yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda politik bir stratejinin parçası. 1990’lı yıllardaki “köy yakma ve boşaltma” politikalarının yerini bugün “mekânı dönüştürme ve toplumsal hareketliliği denetleme” anlayışı aldı. Amaçlardan birinin halkı göçe zorlamak ve toplumsal hafızayı silmek olduğu ifade ediliyor.
1990’lardan itibaren özellikle Kürt coğrafyasında yoğun biçimde baraj projeleri hayata geçirildi. Devlet Su İşleri’nin 2007 tarihli raporlarında bazı projeler doğrudan “güvenlik barajı” olarak tanımlandı. Sınır hattındaki kentler başta olmak üzere çok sayıda bölgede doğa tahrip edilirken, aynı zamanda mülksüzleştirme politikaları devreye sokuldu.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı verilerine göre Türkiye ve Kürt coğrafyasında en az 68 JES (Jeotermal Enerji Santrali) ve 776 HES (Hidroelektrik Santrali) projesi bulunuyor. Lisanssız projeler nedeniyle GES’lerin (Güneş Enerji Santralleri) gerçek sayısının ise bilinmediği belirtiliyor.
Dicle Nehri üzerinde Kralkızı, Dicle, Ilısu ve Cizre barajları bulunurken; Botan, Zap, Batman, Bitlis ve Kulp çayları üzerinde onlarca baraj ve HES projesi yürütülüyor. Dicle Havzası’nda en az 41, Fırat Havzası’nda ise 50 baraj bulunuyor. Böylece toplamda 91 barajla bölgenin su kaynakları kontrol altına alınmış durumda.
Muş’un Varto ilçesi ile Bingöl’ün Karlıova ilçesine bağlı köylerde planlanan JES projesi, bölgedeki ilk örneklerden biri olarak dikkat çekiyor. Fay hattı üzerine kurulması planlanan proje aynı zamanda mera alanlarını ve Alevi-Kürt köylerini kapsıyor.
Urfa, Diyarbakır, Bingöl, Van, Hakkari, Siirt, Erzurum, Kars ve Ağrı gibi birçok kentte onlarca HES, baraj, RES ve GES projesi yürütülüyor. Özellikle Dêrsim’de Peri Vadisi, Munzur ve Pülümür havzaları yoğun enerji ve maden projeleriyle karşı karşıya bırakılmış durumda.
Van’da baraj, HES, GES ve RES projeleriyle birlikte 20’den fazla enerji yatırımı bulunurken; Maraş’ta 39 HES ve toplam 86 enerji santrali faaliyet gösteriyor. Bingöl, Erzincan, Kars ve Ardahan’da çok sayıda planlanan proje bulunuyor.
2022 verilerine göre Türkiye ve Kürt coğrafyasında 600’ün üzerinde GES projesi bulunuyor. Ancak projelerin önemli bir kısmının lisanssız olması nedeniyle gerçek sayı tam olarak bilinmiyor. Özellikle Dîlok ve Riha çevresinde yoğunlaşan projelerin tarım arazileri ve meraları hedef aldığı belirtiliyor.
“Yenilenebilir enerji” adı altında yürütülen projelerin; akarsuların kuruması, tarım arazilerinin sular altında kalması, biyoçeşitliliğin yok olması ve bölgesel iklim değişiklikleri gibi ciddi sonuçlar doğurduğu ifade ediliyor. Ayrıca projelerin halkın yaşam alanlarına yakın kurulması nedeniyle göçü hızlandırdığı ve tarihi alanları tehdit ettiği belirtiliyor.
2025 yılı itibarıyla Kürt coğrafyasındaki 24 kent ve 192 ilçede en az 2 bin 207 Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) başvurusu yapıldı. Bu başvuruların 625’i hakkında ise “ÇED gerekli değildir” kararı verildi.
Ekolojik yıkımın en çarpıcı örneklerinden biri, Ilısu Barajı nedeniyle sular altında kalan 12 bin yıllık Heskîf (Hasankeyf) oldu. Baraj projesiyle birlikte çok sayıda arkeolojik alan, höyük ve tarihi miras yok edildi. Keban ve Atatürk Barajları nedeniyle de yüzlerce höyük su altında kaldı.
Silvan Barajı kapsamında Geliyê Godernê zarar görürken, Dêrsim’de de birçok kutsal mekân, tarihi alan ve doğal yaşam alanı projeler nedeniyle tahrip edildi. Ekoloji örgütleri, bölgede yürütülen enerji ve maden politikalarının kültürel ve ekolojik yıkıma yol açtığını belirtiyor.
Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’nın bütçe görüşmelerinde yaptığı açıklamaya göre; 2026 yılı içerisinde 46 baraj, 6 gölet, 3 HES, 13 içme suyu tesisi, 35 sulama tesisi ve 186 taşkın kontrol tesisinin devreye alınması planlanıyor.
Bitlis’in Adilcevaz ilçesine bağlı Çanakyayla Köyü’nde yapılması planlanan büyük ölçekli GES projesi de bölgedeki tartışmalı yatırımlardan biri. Yaklaşık 127 hektarlık mera alanını kapsayan proje, Kiler Holding bünyesindeki Kiler Tekstil Enerji Yatırımları A.Ş. tarafından yürütülüyor. Bölgenin önemli kuş göç ve üreme alanlarından biri olan Batmış Gölü havzasını etkileyeceği belirtilen projenin doğa üzerinde ciddi sonuçlar yaratacağı ifade ediliyor.
Kaynak: Yeni Yaşam
Erzurum Bölge İdare Mahkemesi, Munzur Gözeleri’nin tamamının yeniden “Kesin Korunacak Hassas Alan” olarak korunmasına karar…
Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti) Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları, partisinin haftalık Meclis…
Kurban Bayramı yaklaşırken milyonlarca emeklinin gündeminde maaş ödeme tarihleri yer alıyor. Bayramın 27 Mayıs’ta başlayacak…
Gülstan Doku hakkındaki soruşturma kapsamında tutuklanan ve aralarında Mustafa Türkay Sonel’in de bulunduğu 7 kişi…
38 Dersim Tertelesi’nin canlı tanıklarından, sürgün ve acılarla örülü bir yaşamın hafızası olan Hanife Güleç…
Kiğı’nın Ölmez Köyü’nde yürütülen maden ve altın madeni projelerine karşı bölge halkı, sivil toplum kuruluşları…