1 Gulane

“Poştjûvîndayiş; tenikîya hencbîyayoxû ya!” E. Che GUAVERA

Pêro karker û rençberê dîna, 1yê gulane; roza jûbîyayiş, xoverdayiş û poştjûvîndayiş vênenê. Na roze hem na mana der a hem kî roza roşanê karker û rençberûn a. Na roze, roza pêro karker û rençberûn a, hama dîna de mana xo jêde çhepgîrû de vênena. Çike na roze karkerî û rençberî; têduştên, xoserîye, heqanîye, haştîye û rencê xo rê hurmet wazenê. Nê waştişî ser o çi hêf ke tayê cawû de hona pêro karker û rençberî jûbîyayiş nêkenê.

Dîna de Tarîxê 1 Gulane

Tarîxê 1yê gulane û xoverdayişê karkerû jû wo. Karkerî heqa xo ser sifte 1886 de Melbourne de vengê xo kerdo berz. Dima Chîcago de serva heqa heşt saete gurenayiş ser o, 500 hazarî karkerû rayşîyayiş viraşto. Na rayşîyayiş de karkerê sipeyî û karkerê şîayî têlewe de vejîyê raye. O waxt Amerîka de hona azperestên bîya, hama karkerû no kî rizno. Protestowo karkerû hata 3yê gulane dewam kerdo, hama 4 karkerî na protesto de merdê. 4ê gulane de karkerî reyna ameyê pêser mîtîng viraşto. Mîtîng amo ke bixeleşîyo verê polîsû de jû bomba peqîya. Polîsû na mesele ra dima, no mane kerdo û karkerû ra zafê tenî pêguretê. Na hal ser o 1889 de enternasyonalo diyinî de 1yê gulane, pêro dîna de roza jûbîyayiş, xoverdayiş û poşt jubîndayiş îlan kerda. Ewro dîna de dewletû ra zafê tenû na roze oreşîyayişo resmî kerda.

Tirkîya de Tarîxê 1 Gulane  

1yê gulane Tirkîya de sifte 1912 de Estemol de bimbarek bîya.1923 de 1yê gulane ebe qanûn “roşanê karkerû” name bîya. 1924 de hukmat, 1yê gulane bimbarek kerdiş tomete kerdo.1925 de “Qanûno Sukutîyê Peyda Kerdiş” ra roşanê karkerû bimbarek kerdene bîla tomete kerda.1935 de 1yê gulane vurna “roşanê wusarî” na pa. 1yê gulane zaf serrû ra dima 1976 de organîzasyonê DÎSKî ra virajîya.

Tarîxê 1yê gulane de 1977 de zovîna jû ca der o. Çike 500 hazarî karkerî, rastê Taksîmî de bîbî topî. Pêroyîne jû fek ra marşa 1yê gulane vata. (Hem qesê ra hem kî qeydê ra na marşe, marîfetê Sarper Özsanî ra virajîya. 1yê gulane 1977 de Ruhî Su, Koroyê Dostû ra na marşe Taksîm de vata. Ewro heme cayê dîna de 1yê gulane na marşe ra bimbarek bena, hama Tirkîya de heme waxt, şêhîdê 1yê gulane na marşê ra sifte hurmet ra yad benê.) Na mîtîng de 34 karkerî ya qerqesunê polîsû ra merdê ya kî binê lingûnê jûvînî de merdê. Na roze, tarîx de; “1yê gulana gonine” ra name bîya. 1979 ra dima dewlete na roze rey tomete kerda. Derbeya 1980 ra dima kî na roze oreşîyayişa resmîye ra veta. Dewlete çiqaşê sendîqa ke estê pêro qapan kerdê. Serverê sendîqayî ya kiştê ya kî pêguretê eştê bindestxanewû. Hem Evren hem hukmato Ozal hem kî patronê dewlemendî, rençberû ser o çi şîyazet ke esto no ro. Dewlete qerarê 24ê çeleyê ra lîberalîzm qewul kerdo. Dewrê Evrenî ra dima, karkerû giran-giran bê destur bo kî na roze bimbarek kerda. Na protestowû de 1989 de 1, 1996 de 3, 2007 de 1 karker kişîyayî. 1yê gulane, dewrê Erdoganî de kî jêde tomete bîya. 22yê nîsane 2008 de hukmat, nîyada ke bas nêkeno na roze oncîya oreşîyayişa resmîye îlan kerde.

Tirkîya de hata na waxt, 1yê gulane qe jê roşan bimbarek nêbîya, çike serva roşan kerdene qe çî nêbîyê. Tirkiya de tarîxê 1yê gulane re ke qayît kerd, name vurnayiş de bîla zaf çî vejîno meydan. Çike Tirkîya de qe cayê karkerû û rençberû nêbîyo. Tirkîya de verê xoverdayişê karkerû heme waxt zorbajên ra waşto ke bibirnê. Ewro kî jêde çî nêvurîyo. Dewlete ewro kî sifte leyê patron û dewlemendû de ca gureto. Ne karker ne citkar ne mamur wayîrê heqa xo yê. Hukmat, patronû ke çîyê waşt çhemçik ra dano, peyser çîyê nêcêno. Hama karkerû ke çîyê waşt ebe khoçike ra dano, çhemçik ra peyser cêno. Destê dewlete de çi ke esto pêro veto rotiş. Heme ca de rençber ya kar ra vetê ya kî kêm perewû ra gurenenê. Hama hata na saete, rençberû heqa xo ser bese nêkerd bêrê têlewe. Çike hukmat tayê sendîqa guretê bine bandira xo. Sendiqawû jû grevo girs, hata nika bese nêkerd bivirazê.

Tirkîya de xoverdayişê rencî, jêde poşta çhepgîrû ser ra dewam kerdo. Dewlete fam kerdo ke qomê mazlumû ke ameyî têlewe, heqa xo rew bo herey bo cênê. Na roze, na sevet ra Tirkîya de jû heqa rençberû ser nê, heqa pêro mazlumû ser o zaf muhîm a. Pêroyî, bê guman, sifte rencê xo rê hurmet, têduştîye, heqanîye, xoserîye û demokrasî wazenê. Na sevet ra wo ke ewro hona rastewû de jêderî sloganê poştjûvîndayiş erjînê.