4 Gulane Roza Şîyaye

DAİMİ DOĞAN

“Kutikê verê tarîxî, lowayiş de bîyê!”

Partîya Îttîhat û Terakkî ra gore; Dewleta Osmanî, serva silxetîya qomû û silxetîya îtîqatû parçe bîya. Înû ra gore: dewlete teyna eke tirk û misliman bîyêne parçe kî nêbîyêne. Polîtîkawa înû de sarê Dersîmî, kergana zereyê dewlete bîyê. Çike sarê Dersîmî, zafê tenî kirmanc û alewî bîyê. Mêrasê Îttîhat û Terakkî, Komarê Tirkîya kî înkar nêkerdo! 1937-38 de ebe teyyareyû, ebe tifongû, ebe çhekû ebe bombawû xezevê xo no ro. Çike vatena Cemal Sureye ra; “Kutikê verê tarîxî, lowayiş de bî” yê.

Planê Dewlete Çi Bîyê?

Mehmet Bayrak, qirrimê Dersîmî ser o vato: “Dewlete 7 payê ser o planî viraştê. Nê; “Te’dip (rawa xo ser ardene), tenkîl (ceza ci dayiş), taqtîl (qirrkerdiş), tehcîr (mefin), temsîl (asîmîle kerdene), temdîn (tirk kerdene) û tasfîye (bêtesîr verdayiş).” Yanê dewlete, Dersîm de çike kerdo ebe planû viraşto. Dewleta Osmanî rapolo Dersîmî yo verên 1886ine de viraşto. Naşît Hakki (Ulug); “Dewlete Dersîm sere 108 rey hêrîş kerdo, hama zefer nêdîyo”, vato. Serverê Komarê Tirkiya, na hal qewul nêkerdo. Seyêkaro Milkîye Hamdi Beg, 2 gujîge 1926ine de rapolo ke do hukmat, ey de nîya vato; “Dersîm, hukmatê komareyî de jû kergan o. No kergan ser de emelîyet îcap keno… Mektev rakerdene, palokeyî rakerdene, înû rê welat ronayene ya kî medenî bibe deyin înû ser o gurîyayiş xeyal o…dewlete meseleyê Dersîmî de herey mekuyo, endî hale bikero… ” [1] Wezîro heqanî M.E. Bozkurt; “Ê ke xalîs tirk nîyê, na dewlete de wayîrê jû heqê; heqa xizmetkarên, heqa bindestên” [2] Oncîya Serekerkanîya pêroyî Fevzî Çakmak, rapolo 1931 de vano; “Dersîm cahîl o. Mefin zaruret o… gereke propagandawa tirkên bivirajîyo. Mamurû ra îyê ke kurd ê Dersîmî ra bierjîyê tever. Dersîm ebe mîştbîyayiş ra raye nîno… Kurdên, zereyê sarê tirkû de gereke biviloşîyo.”

Amadeyîyê Azbîrnayişî

1931ine de Seyêkarê Umûmî, Îbrahîm Talî û Hamdî Beg vato; “Sifte gereke dormê Dersîm biçarnîme, bombawû bierjîme, dima pêroyînê cavurnîme, birusnîme Rojhelat.” Oncîya a serre Îsmet Pasa; “Na dewlete de teyna qomo tirk tayê çîyû besekeno biwazo. Ê bînî wayîrê heqa nîyanên nîyê”, vato. [3]

Serwezîrê Tirkîya Înonu, 1935 de şîyo Dersîm. Peyser ke amo 25 gaxan 1935ine de “Tunçeli Kanunu” veto. Ebe na qanûn nameyê Dersîmî vurno, kerdo Tuncelî.[4] Seyêkaro Umûm têdar kerdo û Korqomutan Alpdogan Pasa ardo ser. Alpdogan, sarê Dersîmî ser o bêpers kiştiş û zulim rê selahîyetdar bîyo. Dewlete hetê ra kî asin ra rayî viraşte ke dormeyê Dersîmî biçarno. Waşto ke na rayê ra cepxane û eskerû bikirisno. Rawa asin ra %78 (se de howtay û heşt) Anqara ra dot viraşto ke miradê xo werte der o. Waxto komare de azbirnayişo verên, 1926ine de virajîyo, hama jêde çî de mafaq nêbîyê. Heme çî ke kerdo amade, azbirnayişo diyin kî 4 gulane 1937 de viraşto. No azbirnayiş de welixa Ataturk Sabîha Gokçenî kî bîya. Ewro endî bîyo eskera ke planê azbirnayişî, Ataturk Terabzon de qonaxê xo de viraştê. Serwezir Celal Bayar, vîramayişê xo de vato; “Ataturk: Ez serbariyê cên xo ser o, Dersîm rê pirodê..” vake, ma kî da piro…” Dersîm de 1937-1938 de reqemê dewlete ra 13 hazar ra jêde (ma zonême ke no 50 hazar ra jêde wo) însonî kişîyê. Oncîya reqemê dewlete de 12 hazar însonî kî mefin kerdê. (Ma zonême ke 5-6 kat ney ra jêde wo) … Serverê Qoçgîrî Alî Şêr, Dersîm ser o; “Welatê şêrûn o luyî bese nêkenê cikuyê/Sirr o raştîyê wo aqil ser nêkuno” vatîbî, hama dewlete wertê ma de bêbextî kî vênitê. Çi hêfo ke tayê cawû de wertê sarê Dersîmî de bêbextîye kî na ro. Ma kilitê kowû kî o waxt kerdo vîndî.

Raştîyî Nênimitînê

Serwezîrê Tirkîya Erdogan, 23.11.2011 de; “Eke literatur de çîyo nîyanên ke esto, ez dewlete vera ef wazen”, vake yanê nêm fek ra bo kî na azbirnayiş qewul kerd. Erdogan, guman çîn o ke mesela Dersîmî serva ma qesey nêkerde. Miradê ey na mesele ra, raa CHP û Kiliçtaroglu çitur birnen a bîye. Henî zonême ke kulûnê ma ra waşt ke Kiliçtaroglu bikuyo. Na mesela ser o Kiliçtaroglu hondê Erdogan bîla çîyê bese nêkerd. Çike CHP vera ef bîla nêwaşt. Î.S. Çaglayangîl, 1986ine de roportajo ke do Kemal Kiliçtaroglu ey de vato; “Eskerê Tirkîya, Dersîmîjê ke kutê zereyê esketû, ê pêro gazo axuyîn ra jê merrewû qirr kêrdî. Otorîteya hukmatî nîya nê ro.” CHP ra mebuso Dersîm Kamer Genç, qirrimê Dersîmî ser o meclîs de qe vatîbî; “Ala bicêrîme, benoke serva ef waştene çîyê nêbiyo.” Planê ma a serre 10 gaxane 2011 de cavê xo mîtîngê Dersîmî de hêsîrê çimûnê xo ra dayîbî: “Kermê saye, zereyê saye der o.”

Tayê, na mesela ser kî qesey kenê, vanê; “Dersîm de sarêwedernayiş bîyo dewlete o sevet ra hêrîşê Dersîmî kerdo.” Na hal ser o Nurî Dersîmî; “Hukmatê tirkû, xoverdayişê Dersîmî rê, ‘sare wederdayiş’ vake ke dîna bixapîyo…” vato.[5] Nînû ra gore, sarê Dersîmî azbirnayiş heq kerdo! Serwezîrê Tirkîya bîla no qirrim bîlasevet virajîyo vat. Kamji vîjdan de, huqûq de ya kî herb de pê cênîyû kay kerdiş, cizikê cênîkû birnayiş ya kî zereyê maa de pitikû sungî kerdiş esto. O wo ke înson o, însonû rê çitur çîyê nîyanênî keno?

Ewro dawa ma, dawa hêf guretene nîya. Wastişê ma; wastişê kalikûnê ma, wastişê pîrikûnê ma û anorê kirmancûnê ma yê. Ewro ma; serva pîr û pîrîkûnê xo, serva azê xo perskeme û vame :