Özet:
Pilvenk (Pilvank) köyü, Dersim’in kuzey bölgesinin güney kesiminde, Munzur vadisi ile Munzur–Mercan dağ silsilesinin güney etekleri arasında konumlanmış kadim bir dağ köyüdür. Tarihi, aşiret yapısı, ocak geleneği ve ritüelleriyle Pilvenk, Dersim’in inançsal ve kültürel belleğinde özel bir yere sahiptir. Bu makalemde Pilvenk köyünü, aşiretini, konuştuğu Kurmanci dilini, ve kültürel değerlerini köyde bağlanan Gaxan Cemi bağlamında ele alacağım.
Coğrafya ve Tarihsel Konum
Pilvenk köyü, Dersim’den Ovacık’a uzanan kara yolu üzerinde, il merkezine yaklaşık 18 km uzaklıkta yer almaktadır. Köy, kuzeyde Kırmızı Dağ (Koe Sur – 2200 m) ve Munzur nehri vadisiyle çevrili, doğayla iç içe bir yerleşimdir. Bu coğrafya, yalnızca fiziki bir alan değil; inanç, hafıza ve ritüellerle şekillenmiş kutsal bir mekân niteliği taşır. Öyle ki, eskiden köye gelen misafirler; köy girişinde ayakkabılarını çıkararak, köyün içine girerlerdi.
1928 tarihli “TC Dahiliye Vekâleti, Son Teşkilatı Mülkiyeye Göre Köylerimizin Adları” adlı yayında, köyün adı Pilvank / Pilvenk olarak geçmektedir. 1949 “İl İdaresi Kanunu” ve ardından 1956–57 yıllarında kurulan “Ad Değiştirme İhtisas Kurulu” sürecinde köyün adı Dedeağaç olarak değiştirilmiştir.
Aşiret, Dil ve Göç
Osmanlı kayıtlarında Pilvenk aşireti; Ekrad-u Pilvenk, Pilvenklü gibi adlarla anılmaktadır. Aşiret mensupları; Kurmanç Kürt kökenli olup, ana dilleri Kurmanci-Kürtçedir. Zamanla çevre köylerle kurulan ilişkiler sonucu Kırmancki de günlük yaşama dâhil olmuştur. Yaşlılar her iki dili bilmekle beraber gençler daha çok Kırmancki konuşurlar.
19.yüzyılda yaşanan göçlerle Pilvenk aşireti mensupları; başta Pertek olmak üzere Erzincan, Gümüşhane, Sivas ve Elazığ çevresine yerleşmiştir. Pertek ilçesi zamanla Pilvenk aşiretiyle özdeşleşmiştir. Pertek dendiğinde Pilvenk akla gelmektedir. Dersim ilçeleri arasında, en büyük nüfusa Pertek sahiptir.
Ocak Geleneği ve İnanç Merkezi
Pilvenk köyünde Xelifan, Sılémaniyan, Piran ve Keşkexuran ezbetlerine mensup aileler yaşamaktadır. Bu ezbetlerin oluşturduğu Pilvenk (Pilvankan) aşireti adını, bu köyden almıştır. Aşiret, kendi içerisinde vücuda getirdiği Şıx Delil-i Berxécan Ocağı’nın talipleridir. Köyde ayrıca Piran ezbetine mensup bazı ailelerin bağlı olduğu Piri Sevdin Ocağı da bulunmaktadır. Mitik anlatısıyla Piri Sevdin; kış ayında asasıyla dokunduğu ağaçta, elma yeşertmiştir.
Şıx Delil-i Berxécan’ın Ocağının banisi olan Şıx Dilo Belincan’a ait yazılı bir iclas belgesi-şeceresi mevcuttur. Bu belgeye göre Şıx Dilo Belincan, Hicri 400 / Miladi 1010 yılında Bağdat’ta, Ebu’l Vefâ-i Kurdî’nin (925-1017) okulunda eğitim görmüş ve aynı yıllarda Pilvenk’e gelerek, burada bir dergâh kurmuştur. Talipler ve çevre aşiretler bu mekânı Mala Ocexê, Ziyaru Berxêcan, Dergaxê Pilê gibi adlarla anmaktadır.
Mitik anlatısıyla Berxécan adı, “kesilip-yenilen bir kuzuyu kemiklerinden yeniden canlandırdığı için, kuzuya can veren, kendini kanıtlayan delil- şeyh” manasına gelmektedir. Dersim evliyaları için anlatılan bu türden mitik aktarımların içerisinde, elbette derin batıni manalar bulunmaktadır.
Üç metre uzunluğunda, 30 cm genişliğinde olan belgesini, Elazığ Fırat Üniversitesinden İlahiyatçı Prof. Dr. Erkan Yar, Arapçadan Türkçeye çevirdi. Ben de, geniş kapsamlı iki ciltlik (Dersimin Gizemli Tarihi) bir kitap çalışmasıyla, ilgili konuları ele aldım.
Yıkım, Yeniden İnşa ve Güncel Hafıza
18 Mayıs 1994 tarihinde; Pilvank (Dedeağaç) köyü ve Şıx’ın kurduğu okulu/ dergahıyla birlikte yakıp-yıkıldı. Alan yasak bölge ilan edildi. Köy, sahiplerine kapalı tutuldu. Şıx’ın, yakılıp yıkılan eski mimarili dergahının yerine, Berxêcan Ocağının Pirlerinden ve Derwêşlerinden “Sılémani Derweşi Pilvanki” Süleyman oğlu Derweş Güntaş’ın ( 1333/1917 1983) çocukları tarafından 2006 yılında, yeniden stilize edilerek modern bir dergaha dönüştürüldü.
Gaxan: Sürekliliğin Ritüeli
Döngüsel zamanın akışında tam 53 yıl geçti. Zaman ağır ağır çekilirken, kışın soğuğu dağların göğsüne çökmüşken; yaşlı ve tecrübeli yıl, usulca uğurlandı. Khalık-yaşlı olan yıl, ardında hatıralar, yaralar ve direnç bırakarak sahneden çekildi. Yerine bolluk ve bereketin simgesi olan Kadın Ana Fatık, sevinç gösterileriyle karşılandı. Yeni yılın gelecek günleri, genç Koçek’in gizemli yüzünde saklı bir umutla, davul-zurnanın sesiyle Pilvenk’te müjdelendi. Yılın eşiğinde bir yol çağrısıyla böylece Pilvenk’te; bir cila-delil uyandırıldı.
Pilvenk köyünde Gaxan, yalnızca bir gün değil; zamanın kendisi oldu. Uzun suskunluklardan sonra, küllerin altındaki hafıza yeniden üflendi. Köy meydanı, cemle ısındı; söz, nefes oldu. Gılbanglar gönülden süzülüp göğe yükseldi. Temburlar, dağlara emanet edilmiş eski sesleri-tınıları geri çağırdı. Nefesler tutuldu, içtenlikle terennüm edildi. Her ezgi, her kılam geçmişle bugün; yerle gök arasında ince bir köprü kurdu.. Sözün nefese dönüştüğü bu gecede, Semahlar seyir için olmadı. Cümle canlar Gaxanla cem oldu.
Kadın Anaların lokmaları, terazisiz ve hesapsız pay edildi. Herkes hakkına razı oldu. Zira paylaşılan yalnızca lokma değildi. Aynı zamanda geçmişin acısı, geleceğin umut dolu yol birliğiydi. Munzur nehrinin buzu çözüldü, kulak kabarttı sessizce aktı. Kırmızı Dağ başını eğip fısıltıları dinledi. Munzur–Mercan silsilesi, olup biteni kimseye görünmeden belleğine kazıdı. Köy sokaklarında, kar beyaz üzerinde saygıyla yürüyen canların, ayak izleri birbirine karıştı.
Küller arasında uyanan zamanla; Gaxan gecesinde Pilvenkliler; yeniden ocağına-kendine döndü. Geçmişe dair yakılan, yıkılan, susturulan ne varsa eskide kaldı. Kadın-erkek, genç-yaşlı cem halkasında, yeniden didar buldu. Cemal cemale ayna oldu. Ol demde zaman durdu. Ortak hafıza konuştu. Ve yılın eşiğinde, kutsal mekanların gönyesinde, ocakta yakılan ateşlerin alevinde, söz yeniden kuruldu. Eller kalplerde titredi. Gözler birbirine kilitlendi. Dudaklar, hakla mühürlendi. Ve, ve dağların tanıklığında, hafızanın cem olduğu bu Gaxan’da; Kuzuyu canlandıran Şeyh Delil (Berxécan) ile Elmanın piri (Pir-i Sevdin) taliplerini umutla izledi.
Açık bırakılmış bir kapanışla “Gaxan a we piroz be”
Ek Kaynaklar
YALGIN, Erdoğan (2017) “Dersim’in Gizemli Tarihi- I, Şeyh Dilo Belincan’ın (Berxécan) Şeceresi ve Kürt Aşiretleri“ Fam yayınları, İstanbul.
YALGIN, Erdoğan (2017) “Dersim’in Gizemli Tarihi –II Şıx Delil-i Berxécân Ocağı ve Pilvank Aşireti- Tarih, Folklor, İnanç, Coğrafya“ Fam yayınları, İstanbul.
YALGIN, Erdoğan, (2013) “Şıx Dilo Belincan (Aşirê Pilvankan u Ocaxê Şıx Delil
Berxêcan“ Alevi Ocakları ve Örgütlenmeleri Haz. Erdal Gezik ve Mesut Özcan, Kalan Yay, Ankara
YALGIN, Erdoğan (2013) “ Şıx Dilo Belincan (Aşirê Pilvankan u Ocaxê Şıx Delil Berxêcan“ Alevi Ocakları ve Örgütlenmeleri Haz. Erdal Gezik ve Mesut Özcan, Kalan yayınları, Ankara
YALGIN, Erdoğan, “Bektaşilerin Dersim Ocaklarını Bölme Girişimleri” Munzur, Dersim Etnografya dergisi, Yıl: 11; Sayı; 35; 2011: 27- 38.
YAR, Erkan & YALGIN, Edoğan “Şeyh Dilo Belincân‘ın بلنجان دلو الشيخ Şeceresinin Kısa Bir Analizi” Tunceli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 2, Sayı 4, Bahar 2014, Sayfa 7- 32
Görseller: Selim Güntaş, Murat Onay
