Dertli Divani ile Deyişlerin Dili

HAKAN ADAY

İsviçre Alevi Birlikleri Federasyonu’nun organize ettiği “Dertli Divani ile Deyişlerin Dili – Aşıklık, Zakirlik, Ozanlık Geleneği Muhabbetleri” başlıklı eğitim süreci, 28 Mart 2026 Cumartesi günü yapılacak bir dinletiyle sona eriyor.

Federasyonun genel merkezinin bulunduğu Willdeg’de iki haftada bir cuma günleri gerçekleştirilen atölye çalışmasında, Dertli Divani, Alevi yol ve erkânına gönül vermiş yaklaşık yirmi kişiden oluşan öğrencilerine zakirlik eğitimi veriyor.

UNESCO “Yaşayan İnsan Hazinesi” olarak kabul edilen halk ozanı Dertli Divani, babasından aldığı ilk çıraklık eğitimini kendi imkânları ile devam ettirerek, Alevi erkânına uygun bir eğitim sürdürüyor. Divani; eçmişin Alevi Âşık-ı Sâdık’ları gibi, ülke ülke dolaşarak heybesinde biriktirdiklerini öğrencileri ile paylaşıyor, zakirlik geleneğini sözlü ve pratik eğitimle geleceğe taşıyor. Alevi âşıkları geçmişte at sırtında yolculuk yapıp taliplerini gezerek irşad edip, deyişler ve nefesler yoluyla onları yolun sırlarına irşad ederken; bugün ise ozanlar modern dünyanın imkânları içinde aynı hakikati mekândan mekâna, ülkeden ülkeye taşıyan bir “yol divanesi” olarak bu misyonu sürdürüyor.

Bu muhabbetler boyunca Alevi edebiyatında inanç–müzik ilişkisi merkeze alınarak, kavramlar ve terimler hem de âşıklar üzerinden bütünlüklü bir yol ve erkân irfanı aktarılıyor. Âşık, zakir, ozan, şair, sâdık, ârif, insan-ı kâmil, talip, pir ve mürşid gibi temel terimlerin anlamları; Dört Kapı Kırk Makam öğretisiyle birlikte insanın hamlıktan kemale, abidlikten kâmil insana yürüyüşü olarak ele alınıyor.

Âşık Dâimî, Kul Nesimî, Melulî, Seyyid Nesimî, Sümmanî, Edip Harabi, Kul Himmet, Şir’î Bektaş Çelebi, Yunus Emre, Âşık Büryanî ve Âşık Dertli’nin deyiş ve nefesleri üzerinden; vahdet-i vücûd (varlığın birliği), devriye (Hak’tan gelip Hakk’a dönüş), nefs terbiyesi, ikrar, görgü, musahiplik, Hakk’a yürüme ve dar erkânları gibi kavramlar bu eğitimlerde konu olarak işleniyor. Ayrıca deyiş, semah, methiye, devriye, duvaz-ı imam, miracname, tevhid gibi türler tanıtılırken; gönül kırmamak, rızalık, cemal cemale muhabbet, Hakk’ı gönülde mihman etmek, hikmeti (felsefe) her şeyde Hakk’ın tecellisini görerek okumak temel ahlâkî ve felsefî eksen olarak öne çıkarılıyor.

“Deyişlerin Dili” başlığı altında yürütülen muhabbet ve atölye çalışmaları boyunca zakirler, Dertli Divani’den hem deyişlerin söz ve anlam dünyasını, hem de Alevilik inancının temel kavramlarını dinliyor. Öğrenciler (zakirler), genel olarak bu çalışmada zakirliğin yalnızca müzik icrası değil; sevgi, edep, erkân, yola bağlılık, hizmet ve irfanla yoğrulmuş bir Alevi yaşam ve düşünce okulunun parçası olduğu vurgulanarak, bağlama (tenbur) çalmanın zakir olmakla eşdeğer görülmemesi gerektiğini bu eğitim sürecinde daha da kavramış oluyorlar. Bir Gerçeğe Bel Bağladım, Ben Beni Bilmezdim, Dört Kapı Kırk Makam, Ene’l-Hak, Ey Gönül Devr-i Âlemde ve Vahdetname gibi deyişler üzerinden inanç–müzik ilişkisini, zakirliğin sorumluluğunu ve muhabbet erkânını yeniden yorumluyorlar.

Dertli Divani’den el alan zakirler 28 Mart Cumartesi günü İsviçre’nin Aarau kentinde bir dinleti ile Alevi yol deyişlerini cemal cemale canlara sunacaklar.

NE HACIYIZ NE HOCAYIZ

Ne hacıyız, ne hocayız

Ne falcı, ne muskacıyız

Bizler güruh-u Nacî’yiz

Mahşer günü pervamız yok

Kâmil sözü Kur’an’ımız

Hikmet söyler irfanımız

Hakikattir erkânımız

Yalan yanlış foyamız yok

Yasak bize buğz i haset

Gönlümüz bir, ilelebet

Aramıza fitne fesat