Kirveler Gelince: Ekinler ve Öfke
Dersim’de daha bıyığımız terlememişti. Çocuk sayılırdık. Ama ‘devrim kavgası’ çocuk dinlemiyordu. Köy köy, ilçe ilçe düşerdik peşine. Propaganda derlerdi adına. Bizim için ekmekti, su idi, türküydü.
En çok yazın buluşurduk. Ekin zamanı. Buğday sararır, tarlalar boyun bükerdi. Köylü bakardı tarlasına, sonra bize bakardı. “Nasıl olsa kirveler gelecek, biçerler” der, elini sürmezdi ekinine.
Garip buna çok kızardı. Kaşları çatılır, yüzü Dersim’in kayası gibi sertleşirdi. “Kendi ekini için elini kaldırmayan, devrim için neyi kaldırır?” diye söylendiğini duyar gibi olurdum. Öfkesi sazının teline vururdu.
Sonra başlardık. Marşlar, ağıtlar… Sesimiz tarlaya düşerdi. Oraklar iner kalkardı. Ter, türkü, toz birbirine karışırdı. Garip’in sesi en öndeydi. Sert, kızgın, yaralı. Yaptığı marşlar da öyleydi zaten. Dinlerken insanın yumruğu sıkılırdı, boğazı düğümlenirdi.
İbo’cu hareketin ozanları genellikle Dersim’deydi. Garip Şahin de öyle. Aslen Sivaslıydı. Ama Dersim’e göçmüştü. Göçmek ne kelime, kök salmıştı. Munzur’a sevdalanmış, dağlarına adanmıştı.
Demenu’nun Oğlu: Ağıta Dönen Tarih
Garip’i Dersim’e bağlayan şey sadece İbo’cu gelenek değildi. Tarihti. O büyük yaraydı. 38’in külü hâlâ tüterken doğmamıştı o. Ama o kül, onun kılamlarına köz oldu.
O dönem devrimci ozanlar vardı, çoktu. Grevi, fabrikayı, zindanı söylerlerdi. Ama Dersim… Dersim çoğunun dilinde yoktu. Unutulmuş gibi, susulmuş gibi. Yasaktı belki, ağıttı belki, kimse değmezdi.
Garip değdi. İlk o değdi. Sivas’tan kopup gelmiş bir garip, Dersim’in trajedisini sazına yükledi. Az sayıda ozan yaptı bunu. Garip ise başında yürüdü.
Demanlıların direnişini dinlerdi köylülerden. O sarp dağlarda, o mağaralarda direnenlerin ruhu sinmişti içine. Sonra oturdu, Demenu’yu yazdı:
“Demenu veciay kowu çheku ra
Cenik cuamerd u çeneku ra
Haydere apo, xalo wa u bıra
Haydere şime lewe demenu “
Dersim Tertelesi’ni Kirmancki ağıtlara taşıdı. Yasaklı dil, yasaklı tarih, onun sazında dile geldi. O ağıtlar köyden köye, dağdan dağa yürüdü. Ezberlendi, fısıldandı, haykırıldı.
Türkiye solunun gündeminde Dersim yoktu o vakit. Kitaplarda satır arası, konuşmalarda es geçilen yerdi. Ama İbo’nun yoldaşları bilirdi. Kaypakkaya’nın etrafında toplananlar, Dersim’i Garip’in ağıtlarından öğrendi.
O yüzden “Dersim aşığı” derlerdi ona. Aşk değildi, borçtu. Tarihe, o dağda kırılan kemiklere, o ırmakta boğulan ninnilere borç. Garip o borcu ödedi. Sazıyla, sözüyle, sürgünüyle ödedi.
Gurbetin Sisi: Nasıl Anlatayım Hasretim Seni
Ben ondan çok daha önce ayrılmıştım Dersim’den. Almanya’ya düşmüştüm. Sürgün dediğin, insanın kendinden kopmasıymış. Burada da durmadık. Dersim’deki gibi yine yollardaydık. Bir anma gecesinden öbürüne, bir salondan diğerine. Elimizde saz, dilimizde ağıtlarla, geleneği yaşatmaya çalışıyorduk.
Sonra bir haber geldi: Garip de çıkmış yola. Askeri darbenin hemen ardından Yunanistan üzerinden düşmüş Almanya’ya. Gurbet elde yeniden buluştuk. Sarıldık. Ama sarıldığım adam, o bildiğim Garip değildi.
Durgundu. Üzgündü. Dersim’in kayası gitmiş, yerine sis çökmüştü yüzüne. Bakışları eskisi gibi delmiyordu artık. İçeri kaçmıştı. “Ben buraya ait değilim” derdi sık sık. Derdi de, sesi de alçaktı. Almanya’nın soğuk duvarları üstüne üstüne geliyordu. Sürgünün ağırlığı omuzlarını çökertmişti.
Bir de siyaset… O çok sevdiği, uğruna türkü yaktığı kavga bölünmüştü. Parça parça olmuştu. Dostlar dağılmış, yollar ayrılmıştı. Garip’in yüreği bunu kaldırmıyordu. Hesap soran dili, o gün suskundu.
Eskiden ekin biçerken kızardı, şimdi içine kızıyordu. Eskiden marş söylerken dağları inletirdi, şimdi mırıldanıyordu. Uzun yıllar birlikte çalıp söyledik. Ama Dersim’deki Garip yoktu. Sürgünün Garip’i vardı. Hasretin, yalnızlığın, bölünmüşlüğün Garip’i.
O hesap soran, yumruğunu sıkan dil değişmişti. Devrimi anlatan marşların yerini başka bir sızı almıştı. Bir gün elime bir şiiri geçti: Nasıl Anlatayım Hasretim Seni. Okuyunca durdum. Şaşırdım. Bu başka bir Garip’ti. Öfkesi gitmiş, yerine koca bir hasret oturmuştu. “Garip, bu eseri ben okuyayım diye mi yaptın?” diye takıldım. Ama o eseri çok sevdim. Hemen ezberledim, söylemeye başladım ben de. Sürgünün türküsü oydu artık.
Duvar’da Bir İlk: Dağın Dili Dünyaya Değince
O günlerde Yılmaz Güney Duvar filminin çekimlerini yapıyordu. Sürgünde yeni bir hayatın eşiğindeydi artık. Yılmaz, Garip’e “Gel, filmin müziğini sen yap” dedi. Bu, Garip’in hayatına başka bir kapı açtı. Sanat, örgütün dışına taştı. İlk kez bireysel bir yola girdi. Doğrusu çok değer verdiğim birisi olması sebebiyle sevindim.
Duvar’da bir şey yaptı Garip. 70’lerde Dersim’de dilden dile gezen Zazaca bir kılamını okudu:
“Dewiz û moravaenê
karker û emegdarenê
cini ü cüamêrdenê
hayderê, hayderê olvozenê
hayderê biraenê hayderê “
Uluslararası bir filmde ilk kez Zazaca bir şarkı duyuldu. Sinema tarihinde Dersim’in sesi, Garip’in sesiyle perdedeydi. Dağın dili, dünyanın kulağına değdi.
Artık örgütsel bir çemberin içinde değildi. Bireysel hayatın, sürgünün, sanatın içindeydi. Almanya’da üç yıl kadar daha omuz omuza verdik. Sonra ben memlekete döndüm.
Dönüşle birlikte Garip’le bağımız koptu. O Almanya’da kaldı. Ben kendi sesimi aramaya gittim.
Garip Şahin, İsveç’te sürgün bir hayat yaşadı. Kansere yenildiğini duyduğumda ben de sürgündüm. Sert mizaçlı, öfkeli, Dersim sevdalısı Garip’le yeniden görüşmek mümkün olmadı. Nasıl Anlatayım Hasretim Seni diyen, hasretiyle kavrulan bir Garip kaldı bizde.
İkisini de aynı yürekle sevdik. Çünkü ikisi de Garip’ti. Biri dağın, biri gurbetin Garip’i.
Aramızdan ayrılalı 4 yıl oldu. Ayrılmadı ki… Sesi kulağımızda, öfkesi damarımızda, hasreti yüreğimizde.
