UNESCO’nun Tehlike Altındaki Diller Atlası’nda yer alan Kirmanckî lehçesi, öğretmen eksikliği, sınırlı eğitim olanakları ve düşük kurumsal destek nedeniyle risk altında bulunuyor. Uzmanlar ve dil kurumları, lehçenin yaşatılması için anadilinde eğitimin kritik önemde olduğuna dikkat çekiyor.
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü’nün (UNESCO) 2008 yılında yayımladığı Tehlike Altındaki Diller Atlası’na göre Türkiye’de yok olmuş ya da yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan 18 dil ve lehçe bulunuyor. Bu lehçeler arasında Kürtçenin Kirmanckî lehçesi de yer alıyor.
“Zazakî”, “Dimilî” ya da “Kirdkî” olarak da bilinen Kirmanckî; başta Dersim, Bingöl ve Elazığ olmak üzere birçok kentte konuşuluyor. Ancak uzmanlara göre lehçenin geleceği giderek daha kırılgan hale geliyor. Kürt dili üzerine çalışan dernekler, akademisyenler ve eğitim sendikaları, Kirmanckî’nin korunmasının ancak eğitim dili haline gelmesiyle mümkün olabileceğini vurguluyor.
KONUŞULDUĞU BÖLGELER GENİŞ, RESMİ VERİLER YETERSİZ
Kirmanckî’nin yoğun olarak konuşulduğu bölgelerin başında Dersim ve Bingöl gelirken; Diyarbakır, Erzincan, Erzurum, Sivas, Malatya, Muş, Batman, Urfa ve Mardin gibi birçok kentte de lehçenin kullanımına rastlanıyor. İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa ve Mersin gibi büyükşehirlerde yaşayan göçmen nüfus da Kirmanckî konuşan topluluklar arasında yer alıyor.
Kirmanckî konuşanların sayısına ilişkin güncel resmi veri ise bulunmuyor. Türkiye’de anadil verilerinin yer aldığı son kapsamlı nüfus sayımı 1965 yılında yapıldı. Bu sayımda Kirmanckî konuştuğunu belirtenlerin sayısı 150 bin 644 olarak kayıtlara geçti. Günümüzde ise bu sayının 2 ila 6 milyon arasında olduğu tahmin ediliyor.
İKİ ÜNİVERSİTEDE BÖLÜM VAR
Türkiye’de lisans düzeyinde “Zaza Dili ve Edebiyatı” bölümü bulunan iki üniversite bulunuyor. Bunlardan biri Bingöl Üniversitesi, diğeri ise Dersim’deki Munzur Üniversitesi.
Bingöl Üniversitesi’nde 5 öğretim üyesinin görev yaptığı bölümün kontenjanı tamamen dolu. Üniversite 2024 yılında 11 mezun verdi. Munzur Üniversitesi’nde ise 2 öğretim üyesi bulunuyor ve bölüm kontenjanı burada da dolmuş durumda. Üniversite geçen yıl 6 mezun verdi.
Kirmanckî, 2012’den bu yana ortaokullarda seçmeli ders olarak okutuluyor. 2025-2026 eğitim öğretim yılı için Türkiye genelinde 59 bin 362 öğrenci Kürtçe dersini tercih ederken, bunların 8 bin 563’ü Kirmanckî lehçesini seçti.
ÖĞRETMEN EKSİKLİĞİ EN BÜYÜK SORUN
Eğitim Sen Diyarbakır Şubesi’nin verilerine göre Türkiye genelinde yalnızca 235 Kürtçe öğretmeni bulunuyor. Buna rağmen lisans ve yüksek lisans eğitimini tamamlamış, pedagojik formasyona sahip ancak atanamayan binin üzerinde Kürtçe öğretmeni olduğu belirtiliyor.
Öğretmen yetersizliği nedeniyle birçok okulda Kirmanckî seçmeli ders olarak açılamıyor. Özellikle Bingöl, Dersim ve Muş gibi lehçenin yaygın konuşulduğu kentlerde bu sorun dikkat çekiyor.
Dersim’de bazı ortaokullarda Kirmanckî dersleri verilse de öğretmen sayısının sınırlı olması nedeniyle eğitim sürdürülebilir biçimde yürütülemiyor. Bingöl’de ise merkezdeki onlarca okuldan yalnızca 10’unda Kirmanckî seçmeli ders olarak okutuluyor.
DERNEKLER VE YEREL KURUMLAR ÇALIŞMA YÜRÜTÜYOR
Kirmanckî’nin yaşatılması için en yoğun faaliyetler dernekler ve yerel kurumlar tarafından yürütülüyor. Diyarbakır’daki Mezopotamya Dil ve Kültür Araştırma Derneği (MED-DER), İstanbul’daki Kürt Araştırmaları Derneği ve Dersim Dili ve Edebiyat Derneği lehçe üzerine kurslar ve atölyeler düzenleyen kurumlar arasında yer alıyor.
Bingöl’de Eğitim Sen bünyesinde dil atölyeleri yürütülürken, Siverek, Ankara ve Dersim’de de çeşitli dernekler Kirmanckî kursları açıyor.
Bazı belediyeler de dil atölyeleri ve kurslarla çalışmalara destek veriyor. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi’nin kurslarında Kirmanckî eğitimi verilirken, Varto Belediyesi’nin de yakın dönemde kurs açmayı planladığı belirtiliyor.
MEDYADA GÖRÜNÜRLÜĞÜ SINIRLI
Kirmanckî’nin kullanım alanlarının sınırlı olduğu bir diğer alan ise medya. Lehçede yayın yapan gazete, televizyon, radyo ve dijital platformların sayısı oldukça az.
Geçmişte yayımlanan Newepel gazetesi yayın hayatını sonlandırırken, bugün Ajansa Welat, JINNEWS ve Zazaki News gibi sınırlı sayıda yayın organı Kirmanckî içerik üretiyor. Bazı televizyon kanallarında da Kirmanckî haber bültenleri ve çocuk programları yayımlanıyor.
Uzun yıllardır İsveç merkezli yayımlanan Vate Dergisi ise lehçenin yazılı edebiyatı açısından önemli kaynaklardan biri olarak görülüyor.
Dil bilimciler ve kültür kurumları, Kirmanckî’nin günlük yaşamda, eğitimde ve medyada daha fazla yer bulmaması halinde yok olma riskinin artacağı uyarısında bulunuyor.
Kaynak: Mezopotamya Ajansı
